(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.291. అధ్యాయః 291
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరం ప్రత్యధ్యాత్మకథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

* యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-291-0x(6423)(77123)
అధ్యాత్మం నామ యదిదం పురుషస్యేహ విద్యతే।
యదధ్యాత్మం యతశ్చైవ తన్మే బ్రూహి పితామహ॥ 12-291-1(77124)
భీష్మ ఉవాచ। 12-291-2x(6424)
సర్వజ్ఞానం పరం బుద్ధ్యా యన్మాం త్వమనుపృచ్ఛసి।
తద్వ్యాఖ్యాస్యామి తే తాత తస్య వ్యాఖ్యామిమాం శృణు॥ 12-291-2(77125)
పృథివీ వాయురాకాశమాపో జ్యోతిశ్చ పంచమం।
మహాభూతాని భూతానాం సర్వేషాం ప్రభవాప్యయౌ॥ 12-291-3(77126)
స తేషాం గుణసంఘాతః శరీరం భరతర్షభ।
సతతం హి ప్రలీయంతే గుణాస్తే ప్రభవంతి చ॥ 12-291-4(77127)
తతః సృష్టాని భూతాని తాని యాంతి పునః పునః।
మహాభూతాని భూతేభ్య ఊర్మయః సాగరే యథా॥ 12-291-5(77128)
ప్రసారయిత్వేహాంగాని కూర్మః సంహరతే యథా।
తద్వద్భూతాని భూతానామల్పీయాంసి స్థవీయసాం॥ 12-291-6(77129)
ఆకాశాత్ఖలు యో ఘోషః సంఘాతస్తు మహీగుణః।
వాయోః ప్రాణో రసస్త్వద్భ్యో రూపం తేజస ఉచ్యతే॥ 12-291-7(77130)
ఇత్యేతన్మయమేవైతత్సర్వం స్థావరజంగమం।
ప్రలయే చ తమభ్యేతి తస్మాదుద్దిశ్యతే పునః॥ 12-291-8(77131)
మహాభూతాని పంచైవ సర్వభూతేషు భూతకృత్।
విషయాన్కల్పయామాస యస్మిన్యదనుపశ్యతి॥ 12-291-9(77132)
శబ్దశ్రోత్రే తథా ఖాని త్రయమాకాశయోనిజం।
రసః స్నేహశ్చ జిహ్వా చ అపామేతే గుణాః స్మృతాః॥ 12-291-10(77133)
రూపం చక్షుర్విపాకశ్చ త్రివిధం జ్యోతిరూచ్యతే।
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ ఏతే భూమిగుణాః స్మృతాః॥ 12-291-11(77134)
ప్రాణః స్పర్శశ్చ చేష్టా చ వాయోరేతే గుణాః స్మృతాః।
ఇతి సర్వగుణా రాజన్వ్యాఖ్యాతాః పాంచభౌతికాః॥ 12-291-12(77135)
సత్త్వం రజస్తమః కాలః కర్మ బుద్ధిశ్చ భారత।
మనః షష్ఠాని చైతేషు ఈశ్వరః సమకల్పయత్॥ 12-291-13(77136)
యదూర్ధ్వపాదతలయోరవాడ్యూర్ధ్నశ్చ పశ్యసి।
ఏతస్మిన్నేవ కృత్స్నేయం వర్తతే బుద్ధిరంతరే॥ 12-291-14(77137)
ఇంద్రియాణి నరే పంచ షష్ఠం తు మన ఉచ్యతే।
సప్తమీం బుద్ధిమేవాహుః క్షేత్రజ్ఞః పునరష్టమః॥ 12-291-15(77138)
ఇంద్రియాణి చ కర్తా చ విచేతవ్యాని భాగశః।
తమః సత్వం రజస్తైవ తేఽపి భావాస్తదాశ్రయాః॥ 12-291-16(77139)
చక్షురాలోచనాయైవ సంశయం కురుతే మనః।
బుద్ధిరధ్యవసానాయ సాక్షీ క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే॥ 12-291-17(77140)
తమః సత్వం రజశ్చేతి కాలః కర్మ చ భారత।
గుణైర్నేనీయతే బుద్ధిర్బుద్ధిరేవేంద్రియాణి చ।
మనః షష్ఠాని సర్వాణి బుద్ధ్యభావే కుతో గుణాః॥ 12-291-18(77141)
యేన పశ్యతి తచ్చక్షుః శృణ్వతీ శ్రోత్రముచ్యతే।
జిఘ్రతీ భవతి ఘ్రాణం రసతీ రసనా రసాన్॥ 12-291-19(77142)
స్పర్శనం స్పర్శతీ స్పర్శాన్బుద్ధిర్విక్రియతేఽసకృత్।
యదా ప్రార్థయతే కించిత్తదా భవతి సా మనః॥ 12-291-20(77143)
అధిష్ఠానాని బుద్ధ్యా హి పృథగేతాని పంచధా।
ఇంద్రియాణీతి తాన్యాహుస్తేషు దుష్టేషు దుష్యతి॥ 12-291-21(77144)
పురుషే తిష్ఠతీ బుద్ధిస్త్రిషు భావేషు వర్తతే।
కదాచిల్లభతే ప్రీతిం కదాచిదపి శోచతి॥ 12-291-22(77145)
న సుఖేన న దుఃఖేన కదాచిదపి వర్తతే।
సేయం భావాత్మికా భావాంస్త్రీనేతాన్పరివర్తతే॥ 12-291-23(77146)
సరితాం సాగరో భర్తా యథా వేలామివోర్మిమాన్।
ఇతి భావగతా బుద్ధిర్భావే మనసి వర్తతే॥ 12-291-24(77147)
ప్రవర్తమానం తు రజస్తద్భావేనానుర్తతే।
ప్రహర్షః ప్రీతిరానందః సుఖం సంశాంతచిత్తతా॥ 12-291-25(77148)
కథంచిదుపపద్యంతే పురుషే సాత్వికా గుణాః।
పిరదాహస్తథా శోకః సంతాపోఽపూర్తిరక్షమా॥ 12-291-26(77149)
లింగాని రజసస్తాని దృశ్యంతే హేత్వహేతుభిః।
అవిద్యా రాగమోహౌ చ ప్రమాదః స్తబ్ధతా భయం॥ 12-291-27(77150)
అసమృద్ధిస్తథా దైన్యం ప్రమోహః స్వప్నతంద్రితా।
కథంచిదుపవర్తంతే వివిధాస్తామసా గుణాః॥ 12-291-28(77151)
తత్ర యత్ప్రీతిసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్।
వర్తతే సాత్వికో భావ ఇత్యుపేక్షేత తత్తథా॥ 12-291-29(77152)
అథ యద్దుఃఖసంయుక్తమప్రీతికరమాత్మనః।
ప్రవృత్తం రజ ఇత్యేవ తదసంరభ్య చింతయేత్॥ 12-291-30(77153)
అథ యన్మోహసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్।
అప్రతర్క్యమవిజ్ఞేయం తమస్తదుపధారయేత్॥ 12-291-31(77154)
ఇతి బుద్ధిగతీః సర్వా వ్యాఖ్యాతా యావతీరిహ।
ఏతద్బుద్ధ్వా భవేద్బుద్ధః కిమన్యద్బుద్ధలక్షణం॥ 12-291-32(77155)
సత్వక్షేత్రజ్ఞయోరేతదంతరం విద్ధి సూక్ష్మయోః।
సృజతేఽత్ర గుణానేక ఏకో న సృజతే గుణాన్॥ 12-291-33(77156)
పృథగ్భూతౌ ప్రకృత్యా తు సంప్రయుక్తౌ చ సర్వదా।
యథా మత్స్యోఽద్భిరన్యః స్యాత్సంప్రయుక్తో భవేత్తథా॥ 12-291-34(77157)
న గుణా విదురాత్మానం స గుణాన్వేద సర్వతః।
పరిద్రష్టా గుణానాం తు సంస్రష్టా మన్యతే యథా॥ 12-291-35(77158)
ఆశ్రయో నాస్తి సత్వస్య గుణసర్గేణ చేతనా।
సత్వమస్య సృజంత్యన్యే గుణాన్వేద కదాచన॥ 12-291-36(77159)
సృజతే హి గుణాన్సత్వం క్షేత్రజ్ఞః పరిపశ్యతి।
సంప్రయోగస్తయోరేష సత్వక్షేత్రజ్ఞయోర్ధ్రువః॥ 12-291-37(77160)
ఇంద్రియైస్తు ప్రదీపార్థం క్రియతే బుద్ధిరంతరా।
నిశ్చక్షుర్భిరజానద్భిరింద్రియాణి ప్రదీపవత్॥ 12-291-38(77161)
ఏవం స్వభావమేవైతత్తద్బుద్ధ్వా విహరన్నరః।
అశోచన్నప్రహృష్యంశ్చ స వై విగతమత్సరః॥ 12-291-39(77162)
స్వభావసిద్ధమేవైతద్యదిమాన్సృజతే గుణాన్।
ఊర్ణనాభిర్యథా సూత్రం విజ్ఞేయాస్తంతువద్గుణాః॥ 12-291-40(77163)
ప్రధ్వస్తా న నివర్తంతే ప్రవృత్తిర్నోపలభ్యతే।
ఏవమేకే వ్యవస్యంతి నివృత్తిరితి చాపరే॥ 12-291-41(77164)
ఇతీదం హృదయగ్రంథిం బుద్ధిచింతామయం దృఢం।
విముచ్య సుఖమాసీత విశోకశ్ఛిన్నసంశయః॥ 12-291-42(77165)
తాంయేయుః ప్రచ్యుతాః పృథ్వీం మోహపూర్ణాం నదీం నరాః।
యథా గాధమవిద్వాంసో బుద్ధియోగమయం తథా॥ 12-291-43(77166)
నైవ తాంయంతి విద్వాంసః ప్లవంతః పారమంభసః।
అధ్యాత్మవిదుషో ధీరా జ్ఞానం తు పరమం ప్లవః॥ 12-291-44(77167)
న భవతి విదుషాం మహద్భయం
యదవిదుషాం సుమహద్భయం భవేత్।
న హి గతిరధికాఽస్తి కస్యచి
త్సకృదుపదర్శయతీహ తుల్యతాం॥ 12-291-45(77168)
యత్కరోతి బహుదోషమేకత
స్తచ్చ దూషయతి యత్పురా కృతం।
నాప్రియం తదుభయం కరోత్యసౌ
యచ్చ దూషయతి యత్కరోతి చ॥ ॥ 12-291-46(77169)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి మోక్షధర్మపర్వణి ఏకనవత్యధికద్విశతతమోఽధ్యాయః॥ 291॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

* 192 తమాధ్యాయతయా పూర్వం విద్యమాన ఏవాయమధ్యాయః ఖ. ధ. ఝ. పుస్తకేషు క్వచిత్క్వచిత్పాఠభేదేన పునరపి దృశ్యతే న దృశ్యతే చ దాక్షిణాత్యబహుకోశేషు।

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.